انتخاب بهترین کتابهای کودک و نوجوان یکی از زیباترین و در عین حال چالشبرانگیزترین وظایف برای والدین، مربیان و کتابداران است. یک کتاب خوب میتواند عشق مادامالعمر به خواندن را در کودک برانگیزد.
در اینجا یک راهنمای گامبهگام و کاربردی برای انتخاب بهترین کتاب برای کودک و نوجوان ارائه میشود:
۱. به سن و مرحله رشدی کودک توجه کنید (مهمترین فاکتور)
الف) نوزادان و نوپایان (۰-۳ سال):
- ویژگی کتاب مناسب:
- کتابهای مقوایی و پارچهای: با دوام و ایمن.
- تصاویر بزرگ، ساده و پررنگ: حیوانات، اشیاء روزمره، چهرهها.
- متن بسیار کم یا بدون متن: تمرکز بر روی تصاویر.
- کتابهای دارای لمسکردنیها (حسی): برای تحریک حس لامسه.
- کتابهای آهنگین و قافیهدار: برای تقویت مهارت شنیداری.
- پیشنهادها: سری کتابهای “خرسی قهوهای، خرسی قهوهای، چه میبینی؟” اثر اریک کارل.
ب) کودکان پیشدبستانی (۳-۵ سال):
- ویژگی کتاب مناسب:
- داستانهای کوتاه و ساده: با شروع، میانه و پایان مشخص.
- تصاویر رنگارنگ و گویا: که داستان را روایت میکنند.
- کتابهای شعر و ترانه: که باعث شادی و مشارکت آنها میشود.
- کتابهای مفهومی: آموزش رنگها، اعداد، حروف و احساسات.
- کتابهای طنز و پیشبینپذیر: که کودک میتواند حدس بزند.
- پیشنهادها: “شازده کوچولو” (اقتباس کودکانه)، “موشی که آرزو داشت آدم شود”، “دوستی هستی”.
ج) کودکان دبستانی (۶-۱۲ سال):
- ویژگی کتاب مناسب:
- کتابهای فصلی با تصاویر کمتر: برای تقویت خواندن مستقل.
- ژانرهای متنوع: ماجراجویی، رازآلود، فانتزی، طنز، علمی-تخیلی.
- شخصیتهای قوی و قابل ارتباط: که کودک با آنها همذاتپنداری کند.
- کتابهای غیرداستانی جذاب: درباره حیوانات، فضا، تاریخ یا علوم.
- پیشنهادها: مجموعه “ماجراهای ناروال و جتی”، “هری پاتر”، “قصههای بداغ”، “شگفتانگیزان”.
د) نوجوانان (۱۳-۱۸ سال):
- ویژگی کتاب مناسب:
- رمانهای پیچیدهتر: با درونمایههای هویتیابی، دوستی، عشق، عدالت.
- ژانرهای مختلف: فانتزی حماسی، dystopian، رئالیسم جادویی، رمانهای graphic.
- کتابهایی که به مسائل واقعی نوجوانان میپردازند.
- کتابهای الهامبخش و فکربرانگیز.
- پیشنهادها: “هری پاتر” (برای سنین پایینتر نوجوانی)، “کشتن مرغ مقلد”، “آورندگان نور”.
۲. به علایق و شخصیت کودک توجه کنید
- از خود کودک بپرسید: “دوست داری درباره چه چیزی بخوانی؟” (مثلاً: دایناسورها، فضانوردان، شاهزادهها، ماشینها).
- به سرگرمیهایش نگاه کنید: اگر عاشق بازی های ویدیویی فانتزی است، کتابهای فانتزی به او معرفی کنید.
- شخصیت او را در نظر بگیرید: آیا کودک خیالپردازی است؟ کنجکاو است؟ ورزشکار است؟
۳. به کیفیت محتوا و ارزشهای آموزشی کتاب دقت کنید
- زبان و نوشتار: زبان کتاب باید روان، غنی و مناسب سن باشد.
- پیام و درونمایه: کتاب چه ارزشهایی را ترویج میکند؟ (همکاری، همدلی، پشتکار، کنجکاوی).
- تنوع فرهنگی: آیا کتاب نماینده فرهنگها، قومیتها و خانوادههای مختلف است؟
- خلاقیت و تخیل: آیا کتاب ذهن کودک را به چالش میکشد و تخیل او را برمیانگیزد؟
۴. به عناصر بصری و فیزیکی کتاب توجه کنید
- تصویرگری: تصاویر باید زیبا، باکیفیت و مکمل متن باشند.
- قالب و طراحی: فونت خوانا، فاصله خطوط مناسب و کیفیت چاپ خوب مهم است.
- برای کودکان کوچک: اندازه کتاب و جنس آن باید مناسب دستان کوچک آنها باشد.
۵. از منابع معتبر کمک بگیرید
- جایزههای معتبر: کتابهای برنده یا نامزد جایزههایی مانند کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (بخش کودک و نوجوان)، لاکپشت پرنده، یا جایزههای بینالمللی مانند هانس کریستین اندرسن و کالددکات.
- کتابداران و متخصصان: از کتابداران کتابخانههای کودک سؤال کنید. آنها گنجینهای از دانش دارند.
- وبسایتها و کانالهای تخصصی: مانند “کتابک”، “موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان” و کانالهای معرفی کتاب کودک در فضای مجازی.
- نظرات سایر والدین و کودکان.
۶. کودک را در فرآیند انتخاب شریک کنید
- به کتابفروشی یا کتابخانه بروید: بگذارید خودش کتابها را ورق بزند و آنچه را که جذبش میکند، انتخاب کند.
- برایش کتاب بخوانید: اگر از کتابی خوشش آمد، به علاقهاش احترام بگذارید، حتی اگر از نظر شما ساده یا تکراری باشد.
یک نکته نهایی و طلایی:
هیچ کتاب “کامل”ی برای همه کودکان وجود ندارد. بهترین کتاب، کتابی است که اشتیاق به خواندن را در چشمان کودک شما روشن کند و گفتوگویی بین شما و او ایجاد کند.
پس با صبر و حوصله، همراه کودک خود به دنیای رنگارنگ کتابها سفر کنید و این مسیر زیبا را با هم کشف نمایید.
